Tezde benzerlik oranı kaç olmalı? Enstitü sınırları ve rapor okuma

Tezde benzerlik oranı için Türkiye'de herkes için geçerli tek bir sınır yok. YÖK'ün Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği, savunmadan önce bir intihal yazılım programı raporu alınmasını şart koşar ama bir yüzde vermez. Sınırı her üniversite kendi yönergesinde belirler. İncelediğimiz yönergelerin çoğu toplamda %20 sınırı koyuyor. Tek kaynak sınırı ve rapora hangi bölümlerin girdiği ise okuldan okula değişiyor.

Aşağıda yönetmeliğin ne dediğini, üç üniversitenin yönergesindeki gerçek sınırları ve raporun nasıl okunacağını bulacaksın. Senin tezin için geçerli rakam her zaman kendi enstitünün yönergesindeki rakamdır. Emin değilsen enstitü sekreterliğine sor.

Benzerlik oranı nedir, intihal oranı ile aynı şey mi?

İntihal ise bir hükümdür. Sakarya Üniversitesi'nin Lisansüstü Tez Çalışması Benzerlik Yönergesi intihali "başkalarının fikirlerini, metotlarını, verilerini veya eserlerini bilimsel kurallara uygun biçimde atıf yapmadan" kendi eseri gibi göstermek diye tanımlar. Yani %8 benzerlik çıkan bir tezde intihal olabilir, %18 çıkan bir tez ise tamamen temiz olabilir.

YÖK yönetmeliği de bu ayrımı yapar. Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği madde 9'a göre enstitü raporu alıp danışmana ve jüri üyelerine gönderir. Tez, ancak "rapordaki verilerde gerçek bir intihalin tespiti halinde" enstitü yönetim kuruluna gider. Doktora için madde 22 aynı kuralı tekrarlar.

Tezde benzerlik oranı kaç olmalı, sınırı kim belirliyor?

Sınırı üniversitenin senatosu ya da enstitüsü belirler. Üç yönergeyi bugün yeniden okuduk. Sınırlar birbirinden belirgin biçimde farklı.

Tablo bir şeyi açıkça gösteriyor. "%20 altı yeterli" bilgisi bir okulda doğru, başka bir okulda eksik. Bandırma'da sosyal bilimler okuyorsan %3'lük tek kaynak sınırı, toplam orandan daha zor bir eşik olabilir. Aynı enstitüde alıntıların dahil edilip edilmeyeceğine danışmanın karar verir.

Sınır aşıldığında ne olacağı da yazılı. ESOGÜ'nün uygulama esasları madde 9'da sınırı aşan tez için jüri kurulmayacağını söyler. Sakarya'nın yönergesine göre oran %20'nin altına inene kadar savunma işlemleri başlamaz. Bandırma'da danışman, sınırı aşan oranın nedenini uygunluk formunda gerekçesiyle açıklamak zorundadır.

Düşük oran da tek başına güvence sayılmaz. ESOGÜ ve Sakarya, oranın sınırın altında olmasının tek başına intihal olmadığı anlamına gelmediğini açıkça yazar. Bandırma da oran sınırın altında kalsa bile atıf ve alıntı usullerine uyulmasını şart koşar.

Benzerlik raporu nasıl okunur

Raporu çoğu zaman enstitü ya da danışmanın alır. ESOGÜ'de raporu enstitü alır. Sakarya'da danışman tezin Word dosyasını enstitünün kurumsal adresine gönderir ve rapor en geç beş iş günü içinde danışmana iletilir. Bandırma'nın esasları programın adını açıkça verir: kütüphanenin sunduğu Turnitin. Rapor eline geçtiğinde büyük yüzdeden önce kaynak listesine bak.

Toplam oran ve tek kaynak oranı

Toplam oran, eşleşen bütün kaynakların payının toplamıdır. Tek kaynak oranı ise listedeki her kaynağın kendi payı. %14'lük toplam oranın %9'u tek bir makaleden geliyorsa, sorun büyük ihtimalle o makaleden yaptığın uzun ve kaynak gösterilmemiş bir aktarmadır. %19'luk bir toplam, her biri %1'in altında kalan yüzlerce küçük eşleşmeden oluşuyorsa tablo daha çok ortak terimlere ve kalıp ifadelere işaret eder.

Kendi yayınların ayrı bir durum. Tezinden makale ürettiysen rapor o makaleyi yüksek oranlı bir kaynak olarak gösterebilir. ESOGÜ'de bu yayınlar gerekçeli bir dilekçe ve anabilim dalı görüşüyle kapsam dışı bırakılabilir. Bandırma'da da kapsam dışı bırakılabilirler, danışman bu kaynakları raporun gerekçe kısmına yazar.

Alıntı, kaynakça ve küçük eşleşme filtreleri

Aynı tezin %12 mi %25 mi çıkacağını filtre ayarı belirler. Yönergelerin ayarı tek tek yazmasının nedeni bu.

• Kaynakça hariç: Üç yönergede de kaynakça orana girmez. Kaynakçan başka tezlerin kaynakçalarıyla doğal olarak örtüşür.
• Alıntılar dahil: ESOGÜ ve Sakarya tırnak içindeki alıntıları da sayar. Doğru gösterilmiş bir alıntı intihal değildir ama orana yine eklenir. Tezi uzun alıntılarla doldurmak bu yüzden riskli.
• Küçük eşleşmeler: ESOGÜ ve Bandırma 5 kelimeden kısa örtüşmeleri dışarıda bırakır. Sakarya yalnızca kaynakça ve alıntı ayarını uygular, programdaki diğer filtreleri kullanmaz.
• Depo ayarı: Bandırma, rapor alınırken Turnitin'de "Depo Yok" seçeneğinin işaretlenmesini ve tezin sisteme kaydedilmemesini ister. ESOGÜ savunma öncesindeki raporda "depolama yok", cilt onayından sonraki raporda "depolama var" seçeneğini kullanır.

Kanun maddeleri, şiir dizeleri, ayet ve hadis gibi metinler de oranı yükseltebilir. Sakarya bunlara "anlamsız benzerlik" der ve danışmandan durumu ayrıntılı açıklayan bir dilekçe ister.

Oran yüksek çıktıysa adım adım düzeltme

1. Raporu en yüksek tek kaynaktan başlayarak oku. Payı en büyük kaynaklar, düzeltmenin en çok fark yaratacağı yerlerdir.
2. Her eşleşme için kendine şunu sor: bu bir alıntı mı, bir aktarma mı, yoksa ortak bir ifade mi? Alıntıysa tırnak ve sayfa numarası yerinde mi?
3. Kaynak gösterilmemiş aktarmaları bul. Hem oranı yükselten hem de gerçek risk taşıyan kısımlar bunlar. Önce kaynağı ekle.
4. Uzun alıntıları kısalt. Paragrafın tamamını almak yerine yalnızca gereken cümleyi alıntıla, geri kalanını kendi yorumunla anlat.
5. Yeniden yazman gereken yerlerde kaynağı kapat ve kendi cümlelerinle yaz. Sonra kaynağı tekrar açıp anlamı karşılaştır. Yeniden yazdığın metne de atıf gerekir.
6. Kendi yayınlarından ya da mevzuattan gelen eşleşmeler varsa danışmanınla konuş. Kapsam dışı bırakma kararı enstitünün sürecine göre verilir, öğrenci bunu tek başına yapamaz.
7. Düzeltilmiş dosyayla yeni rapor iste. Bandırma'da jüri düzeltme verdiyse rapor ve uygunluk formu yeniden hazırlanmak zorunda. Sakarya'da ikinci savunmadan önce yeni rapor alınır.

Yeniden yazarken bir araçtan destek almak istersen Textlume'un metin yeniden yazma aracı Türkçe metinlerle çalışır. Metindeki isimleri ve sayıları korur, alıntılara dokunmaz. Çıkan metni yine kendin oku ve kaynağını göster. Kaynağı gösterilmeyen bir fikir, cümleleri değişse de başkasının fikridir.

Doğru alıntı ve kaynak gösterme örnekleri

Alıntının biçimini enstitünün tez yazım kılavuzu belirler. Sakarya ve Bandırma yönergeleri, oran ne çıkarsa çıksın 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'na ve tez yazım kılavuzundaki atıf ve alıntı usullerine uyulmasını ister. Sayfa numarasının nereye yazılacağını, uzun alıntının nasıl ayrılacağını ve "s." kısaltmasının kullanılıp kullanılmayacağını bu yüzden kendi kılavuzundan kontrol et.

Aşağıdaki iki örnek yalnızca farkı göstermek için. Yazar ve eser uydurma.

Doğrudan alıntı:

Yazara göre öğrencilerin "kaynak gösterme alışkanlığı ilk yıllarda şekillenir" (Kaya, 2021, s. 45).

Dolaylı aktarma:

Kaya (2021), kaynak gösterme alışkanlığının lisansın ilk yıllarında oluştuğunu belirtir.

İlk örnekte sözcükler Kaya'nın, bu yüzden tırnak içinde. İkincisinde tırnak yok, çünkü cümle senin. Atıf ise ikisinde de duruyor, çünkü fikir Kaya'nın. Benzerlik raporu açısından da fark büyük: ESOGÜ ve Sakarya alıntıları orana dahil ettiği için ilk biçimi ne kadar sık kullanırsan oran o kadar yükselir.

Teslimden önce kendi kontrolünü yapmak

Resmî rapor enstitünün programından çıkar. Teslimden önce yapacağın bir kontrolle o rakamı tahmin edemezsin. Yine de kendi metnindeki sorunlu yerleri önceden yakalayabilirsin.

En güvenilir yol elle yapılan bir okuma. Kaynakçadaki her eserin metinde bir atıfla karşılandığını, her atfın da kaynakçada yer aldığını kontrol et. Tırnak içindeki her alıntının sayfa numarasına bak. Uzun alıntıları işaretle ve kısaltılabilecek olanları ayır.

Textlume'un intihal kontrolü aracı şu an önizlemede ve henüz denetim yapmıyor. Açıldığında açık web'de arayacak: her denetimde en fazla 20 cümle araması ve 25 sayfa. Ücretli dergileri, öğrenci ödevi veritabanlarını ve özel belgeleri göremeyecek. Bu yüzden Turnitin raporunun yerini tutmaz ve enstitünün çıkaracağı oranı öngöremez.

Benzerlik raporu ile yapay zeka kontrolü de ayrı şeyler. Benzerlik raporu başka metinlerle örtüşmeyi ölçer. Metnin bir yapay zeka aracıyla yazılıp yazılmadığı başka bir soru. Bunun için Textlume'un Türkçe metinleri de değerlendiren yapay zeka tespit aracını kullanabilirsin.

Savunmayı geçtikten sonra da süreç bitmez. YÖK yönetmeliğinin 10. maddesine göre enstitü, yüksek lisans tezinin bir kopyasını teslimden itibaren üç ay içinde elektronik ortamda Yükseköğretim Kurulu Başkanlığına gönderir. ESOGÜ'de cilt onayı alan tez için yeniden orijinallik raporu alınır ve mezuniyet işlemlerinde bu rapor kullanılır.

YazanJakob WendtMakine öğrenmesi mühendisiGüncelleme tarihi 3 Kasım 2026